محلات قدیم گناوه/ در حال تکمیل
پیشگفتار
هر شهر، حافظهای دارد؛ حافظهای که گاهی در نام یک محله، گاهی در بقایای یک بنا، گاهی در مسیر یک راه قدیمی و گاهی در روایتهای سینهبهسینه مردم پنهان شده است. گناوه نیز شهری است با تاریخی ریشهدار و پر فراز و نشیب که بخشهایی از گذشته آن در گذر زمان تغییر کرده، از میان رفته یا در زیر ساختوسازهای شهری پنهان شده است؛ اما هنوز میتوان ردپای آن گذشته را در نامها، مکانها، بناها و روایتهای مردم جستوجو کرد.
این پژوهش تلاشی است برای گردآوری و ثبت بخشی از تاریخ محلهها، بناها، راهها و نشانههای تاریخی گناوه؛ تلاشی که با علاقه به هویت تاریخی و فرهنگی این شهر و با استفاده از منابع مکتوب، روایتهای محلی و خاطرات نسلهای پیشین انجام شده است.
در مسیر انجام این پژوهش، بیش از هر چیز به این باور رسیدهام که تاریخ یک شهر تنها در کتابها و اسناد رسمی خلاصه نمیشود؛ گاهی یک نام قدیمی، یک چاه، یک تپه، یک بازار، یک راه قافلهای یا خاطرهای کهنسال، میتواند پنجرهای به گذشته بگشاید. بسیاری از این نشانهها امروز دیگر وجود ندارند، اما ثبت روایت و یاد آنها میتواند بخشی از هویت تاریخی گناوه را برای نسلهای آینده حفظ کند.
این مجموعه ادعای روایت کامل و نهایی تاریخ گناوه را ندارد؛ بلکه گامی کوچک برای ثبت گوشههایی از گذشته شهری است که هویت و خاطره بسیاری از ما با آن گره خورده است. امیدوارم این تلاش بتواند سرآغازی برای پژوهشهای دقیقتر و گستردهتر درباره تاریخ، فرهنگ و هویت گناوه باشد و آنچه امروز از گذشته این شهر میدانیم، به فردا منتقل شود.
بتون؛ محلهای بر فراز یک تاریخ مدفون
بتون از جمله محلات قدیمی و تاریخی گناوه است که بهمرور زمان متروک و بخشهایی از آن در زیر خاک مدفون شده است. امروزه خانههای جدید بر بستری بنا شدهاند که پیشینهای کهن در دل خود دارد.
بر اساس برخی منابع مکتوب و روایتهای شفاهی، در اواخر دوره قاجار و اوایل دوره پهلوی، همزمان با گسترش جمعیت به سوی محلات سرخور و مال شمالی، ساکنان برای تأمین سنگ و مصالح مورد نیاز ساخت خانههای جدید، اقدام به حفاری در تپه باستانی بتون کردند. استخراج سنگ و مصالح از این تپه بهتدریج موجب ایجاد گودی بزرگی در محل شد؛ بهگونهای که تپه باستانی بتون در مقطعی از زمان به گرو (آبگیر) تبدیل شد.
احمد اقتداری در توصیف ویرانههای تاریخی منطقه مینویسد که هرکس میتوانست با یک سیخ بلند و کلنگ به ویرانههای قدیمی مراجعه کرده و سنگهای ساختمانی را در عمق یک تا چهار متری زمین استخراج کند. این روایت، خود نشانهای از وجود لایههای معماری و آثار ساختمانی مدفون در این محدوده است.
از دیگر شواهد تاریخی مرتبط با بتون، گزارشی است که عبدالکریم نیسنی در کتاب سربازان سفر درجه در چهارراه ناخدا حمزه آورده است. بر اساس این گزارش، در سال ۱۳۴۵ خورشیدی در شرق منطقه بتون، خمرهای سفالین کشف شد که درون آن تعدادی اشرفی مربوط به دوره ساسانی قرار داشت. افرادی که قصد انتقال این سکهها را به مکانی دیگر داشتند، در ایست بازرسی ماهشهر توسط مأموران ژاندارمری متوقف شدند و اشرفیها ضبط شد. این گزارش، در کنار دیگر شواهد و روایتهای موجود، بر اهمیت تاریخی و باستانی این محدوده تأکید دارد.
در خصوص نام «بتون» نیز دیدگاهی قابل تأمل وجود دارد. احمد اقتداری معتقد است خود واژه «بتون» یا «بُتان» میتواند نشانهای از قدمت این منطقه باشد و احتمال وجود بتخانه یا معبدی باستانی در این محل را مطرح میکند. این دیدگاه، اگرچه نیازمند بررسیهای بیشتر باستانشناختی و زبانشناختی است، بر اهمیت نام این محله در مطالعه تاریخ کهن گناوه میافزاید.
امروز، بتون بخشی از تاریخ مدفون گناوه است؛ تاریخی که زیر خانهها، خاک و خاطرات نسلهای گذشته همچنان نشانههایی از گذشته این بندر را در خود حفظ کرده است.
منابع:
- عباسی، عباس، گناوه قریه خور خلیل، ص ۴۳.
- نیسنی، عبدالکریم، سربازان سفر درجه در چهارراه ناخدا حمزه، ص ۵۹.
- اقتداری، احمد، آثار شهرهای باستانی سواحل و جزایر خلیج فارس و دریای عمان، صص ۲۹–۳۸؛
- رستگار، زکریا، گناوه، تاریخ، سرزمین، فرهنگ، صص ۵۴–۵۵.
تـل گـنـبـد
در محله باباعلیشاه و در محل مدرسه کنونی شهید حر خسروی، بقایای یک چهارطاقی و گنبدی مدور دیده میشد که به دلیل قرار گرفتن بنا بر فراز تپه، این مکان در میان مردم به نام «تل و گنبد» شهرت داشت.
با توجه به موقعیت بنا بر بلندی تپه، فرم معماری، نوع مصالح و شواهد باقیمانده، احتمال داده شده است که این اثر متعلق به دوره پیش از اسلام و کاربری آن، نوعی معبد یا آتشگاه بوده باشد.
احمد اقتداری درباره این اثر مینویسد:
«بقایای عمارتی به چشم میخورد که آثار پی چهارطاقی قدیمی در آن جلوهگر است و آثار رواقها و یا غرفههایی به طول و عرض ۶×۵ متر آشکار است و به نظر میآید که به علت ارتفاع نسبی تپه، این محل معبد یا آتشگاه بوده است. از مقایسه طول و عرض این غرفهها با طول و عرض غرفههای آتشگاه فیروزآباد و نوع دیوارسازی و مصالح ساختمانی و وجود آبانبار در نزدیکی آن، سبک این اثر در گناوه قدیم با سبک ساختمان آتشکدههای ساسانی جنوب فارس به ذهن خطور میکند.»
آنچه از تل گنبد باقی مانده بود، سرانجام در سال ۱۳۵۴ خورشیدی تخریب شد و پس از آن، مدرسهای در محل این اثر تاریخی بنا گردید. بدین ترتیب، یکی دیگر از نشانههای معماری و تاریخی گناوه کهن از میان رفت و تنها روایتها، اسناد و نوشتههای پژوهشگران، یاد آن را زنده نگه داشته است.
منابع:
۱. رستگار، زکریا، گناوه، تاریخ، سرزمین، فرهنگ، ص ۱۰۲.
۲. اقتداری، احمد، آثار شهرهای باستانی سواحل و جزایر خلیج فارس و دریای عمان، صص ۴۲–۴۶.
بـابـاعـلـیـشـاه
باباعلیشاه از محلههای قدیمی گناوه است که در مجاورت تل گنبد و در حاشیه مسیر قافله ای شکل گرفته است. هسته اولیه این محله به باباعلیشاه، از خادمان امامزاده سلیمان بن علی(ع)، نسبت داده میشود و گفته شده است که وی بنیان نخستین این محله را گذاشته است.
این محله در گذر زمان، علاوه بر جایگاه مسکونی، از نظر اجتماعی و اقتصادی نیز اهمیت ویژهای داشته است. از جمله اماکن تاریخی و شناختهشده باباعلیشاه میتوان به تل گنبد، مناره، چاه ناتولی، باغ منبری، بازارچه و مسجد توکل اشاره کرد که متأسفانه بسیاری از این آثار امروزه از میان رفته یا به صورت مخروبه درآمدهاند.
باباعلیشاه در تاریخ معاصر گناوه، یکی از مکانهای مهم دادوستد و تأمین مایحتاج غذایی مردم نیز به شمار میآمد. محصولات کشاورزی و دامی روستاهای اطراف در این محل عرضه میشد و مردم برای خرید نیازهای روزمره خود به آن مراجعه میکردند.
با گسترش فعالیتهای تجاری و افزایش تجمع کسبه در این محدوده، نام بازار باباعلیشاه به تدریج در میان مردم رواج یافت و این محل به یکی از نقاط شناختهشده دادوستد در گناوه معاصر تبدیل شد.
تـل گـوری
تل گوری، که در میان برخی روایتها با نام «قلعه گوری» نیز شناخته میشود، از جمله محوطههای تاریخی واقع در محدوده گناوه قدیم است. این تپه در مجاورت اتلال و ویرانههای گناوه قدیم قرار داشته و در پیرامون آن، آثاری از مصالح ساختمانی، سفالینه، پی و بقایای دیوارهای بناهای قدیمی مشاهده شده است.
بر اساس برخی روایتهای محلی و با توجه به آثاری که در این محدوده به دست آمده، احتمال داده شده است که در گذشته، زرتشتیان در این محل سکونت داشتهاند. گفته میشود این بنا و سکونتگاه پس از ویرانی، زیر ماسههای روان مدفون شده است. با گذشت زمان و انباشته شدن خاک و ماسه بر روی بقایای بنا، محوطه به شکل تپهای درآمده و نام تل گوری بر آن باقی مانده است.
تل گوری در محدودهای قرار داشته که از حوالی تقاطع خیابان ابومسلم و خیابان رزمندگان آغاز میشده است. بنا بر برخی روایتها، ارتفاع این تپه در گذشته به حدود چهار متر میرسیده و طول و عرض آن نیز حدود ۲۰ تا ۲۵ متر برآورد شده است.
وجود سفالینهها، بقایای پی و دیوار و مصالح ساختمانی در این محدوده، تل گوری را در شمار محوطههایی قرار میدهد که میتواند در شناخت گسترش و ساختار سکونتگاههای گناوه قدیم اهمیت داشته باشد.
منبع:
۱. عباسی، عباس، گناوه، قریه خور خلیل، ص ۳۲.پ
سـرخـور
برای شناخت چگونگی شکلگیری محله سرخور یا قریه خور خلیل، باید به اواسط دوره قاجار بازگشت؛ زمانی که ملا اسماعیل پس از مدتی اقامت در دیلم، بار دیگر به گناوه بازگشت و در قریه امامزاده سکونت اختیار کرد.
در آن زمان، سه قریه بزرگ گناوه، یعنی امامزاده، عبدامام و باباعلیشاه، هر یک دارای کدخدا بودند. حیدرخان حیات داودی برای سامان دادن به وضعیت مهاجران فصلی مخیرج و ایجاد سکونتگاهی برای آنان، گروهی از مهاجران را که عمدتاً از کنگان و بعدها از مناطق عربزبان، جزیره شیف، بوشهر و دیگر نواحی به گناوه میآمدند، در بخش شمالی سرخور اسکان داد و زمینهایی را در اختیار آنان قرار داد.
پس از مدتی، حیدرخان، ملا اسماعیل (ملا سمیل) را به کدخدایی یا شاهبندری سرخور خلیل منصوب کرد. به تدریج این سکونتگاه شکل گرفت و جمعیت اولیه آن به حدود ۲۰ تا ۳۰ خانوار رسید. از همین رو، ساکنان نخستین سرخور را بیشتر مردمانی از بوشهر، دشتی، تنگستان، کازرون، بهبهان و دیگر مناطق میدانستند.
ملا اسماعیل پس از استقرار در این محل، اقدام به ساخت بناهایی از جمله مسجد، کاروانسرا و یک سالن پذیرایی کرد. بقایای این بناها تا سالهای نهچندان دور در مجاورت گمرک قدیم قابل مشاهده بود و بخشی از خاطره تاریخی سرخور را در خود حفظ کرده بود.
با گسترش ارتباطات اقتصادی میان سرخور و روستاها و محلههای پیرامون، این محدوده به تدریج رونق بیشتری یافت. در کنار این مراودات، بازار سیف نیز برای دادوستد و تأمین اقلام مورد نیاز مردم شکل گرفت و بر اهمیت اقتصادی منطقه افزود.
بدین ترتیب، سرخور از یک سکونتگاه کوچک مهاجرنشین در دوره قاجار، به یکی از محدودههای مهم اقتصادی و اجتماعی گناوه تبدیل شد؛ محلهای که شکلگیری آن با مهاجرت، تجارت، ارتباط با روستاهای پیرامون در تاریخ معاصر گناوه پیوند خورده است.
منبع:
۱. عباسی، عباس، گناوه، قریه خور خلیل، ص ۴۴.
بـی مـره (بـی بـی مـریـم)
زیارتگاه بیبی مریم که در گویش محلی به آن «بیمره» یا «بیبیمره» گفته میشود، در محدوده محله قدیمی باباعلیشاه قرار داشته و از زیارتگاههای شناختهشده گناوه بوده است. این مقبره کوچک، بهویژه در میان زنان شهر جایگاه ویژهای داشته و مردم برای زیارت، نذر و بستن دخیل به آن مراجعه میکردهاند.
احمد اقتداری در توصیف این زیارتگاه، آن را مقبرهای ابتدایی میداند که از گل پخته ساخته شده و از نظر شکل و ساختار، شباهتهایی با مقابر منسوب به خضر و الیاس در جنوب ایران دارد. به نوشته او، ورودی مقبره به شکل سوراخی بوده که به داخل گودی کوچکی راه مییافته است. درون این گودی، مقبرهای بر روی سنگی مکعبشکل به ابعاد تقریبی ۴۰×۳۰ سانتیمتر قرار داشته که طول آن حدود یک متر بوده است.
از اهمیتهای تاریخی این زیارتگاه، وجود سنگنوشتهای با خطوط منقور است. بنا بر گزارش اقتداری، نوشتههای روی این سنگ به خط کوفی و متعلق به حدود قرن هشتم یا نهم هجری بوده است. این کتیبه میتواند از جمله شواهد قابل توجه برای بررسی پیشینه تاریخی این مکان و ارتباط آن با دورههای تاریخی گناوه باشد.
نام «بیمره» یا «بیبیمره» در باور عمومی به بیبی مریم تعبیر شده و همین برداشت، در شکلگیری جایگاه زیارتی این مکان در میان زنان بندر نقش داشته است. با این حال، احمد اقتداری احتمال دیگری را نیز مطرح میکند و نام «بیمره» را از نظر واژهشناختی به نامی کهن در حوزه خلیج فارس مرتبط میداند. او این احتمال را مطرح کرده است که میان واژه «مره» در نام زیارتگاه و نام قدیمی «نارهمرهتو» در زبان آشوری ارتباطی وجود داشته باشد؛ فرضیهای که در صورت اثبات، میتواند یادآور ارتباطات دریایی و بازرگانی سواحل شمالی خلیج فارس با تمدنهای آشور، بابل و سومر در بینالنهرین باشد.
اقتداری در جریان بازدید خود از این مکان، در اتاق خادم زیارتگاه، قطعهای از گل پخته سرخرنگ نیز مشاهده کرده و درباره آن نوشته است که احتمالاً دارای خطوط کوفی بوده و اگر کوفی نباشد، به یکی از خطوط رایج در بینالنهرین باستان تعلق داشته است. به گفته او، چهار سطر از نوشته حکشده بر این قطعه باقی مانده بود.
وجود این سنگنوشته و قطعه گل پخته، در کنار باورهای محلی و سابقه زیارتگاه، بیمره را به یکی از مکانهای قابل توجه برای مطالعه پیوند میان تاریخ، فرهنگ عامه و لایههای کهن تمدنی گناوه تبدیل کرده است؛ مکانی که روایتهای مذهبی مردم در کنار شواهد مادی، بخشی از حافظه تاریخی این بندر را شکل دادهاند.
منابع:
۱. رستگار، زکریا، گناوه، تاریخ، سرزمین، فرهنگ، ص ۱۱۹.
۲. اقتداری، احمد، آثار شهرهای باستانی سواحل و جزایر خلیج فارس و دریای عمان، صص ۴۸–۵۲.
راه قـافـلـهای
راه قافلهای از مسیرهای قدیمی و مهم ارتباطی گناوه بوده که در شکلگیری ارتباطات اقتصادی و اجتماعی این بندر با روستاها و مناطق پیرامون نقش داشته است. این مسیر از محدوده سرخور و بازار قدیم آغاز میشد و سپس از میان دو قریه عبدامام و باباعلیشاه عبور میکرد.
بخش مهمی از مسیر این راه تاریخی، در محدوده شهری امروزی نیز قابل شناسایی است؛ بهگونهای که خیابان پیروزی تقریباً بر امتداد همین مسیر قدیمی طراحی و احداث شده است. راه پس از عبور از این محدوده، از کنار چاههای ناتولی و گرو (آبگیر) بتون میگذشت و سرانجام از گدار خرگوشی عبور میکرد.
پس از پشت سر گذاشتن گدار خرگوشی، مسیر به دو شاخه تقسیم میشد. یکی از شاخهها به سوی روستاهای محمدصالحی و عباسی امتداد مییافت و شاخه دیگر مسیر خود را به سمت بندرریگ و برازجان ادامه میداد. به این ترتیب، راه قافلهای گناوه را به مجموعهای از آبادیها و مراکز مهم پیرامونی متصل میکرد.
این راه در طول سالیان، تنها یک مسیر ارتباطی ساده نبود؛ بلکه محل رفتوآمد مردم، عبور کاروانهای تجاری، جابهجایی کالا و شکلگیری مناسبات اقتصادی و اجتماعی میان گناوه و مناطق اطراف به شمار میرفت. کاروانهایی که از این مسیر میگذشتند، بخشی از رونق و حیات اقتصادی گناوه را با خود همراه میکردند و در مقابل، اخبار و روایتهای مناطق دیگر را به شهر میرساندند.
راه قافلهای در حافظه تاریخی گناوه، مسیری است که در طول زمان شاهد آمدوشد مردم، تجارت، مهاجرت و رویدادهای تلخ و شیرین بسیاری بوده و امروزه بخشهایی از مسیر آن در قالب خیابانها و معابر شهری، همچنان در کالبد گناوه امروزی امتداد یافته است.
مـحـلـه عـبـدامـام
عبدامام از محلههای قدیمی گناوه است که شکلگیری آن، بنا بر برخی روایتهای محلی، به اوایل دوره صفویه بازمیگردد. بر اساس این روایتها، دو برادر به نامهای محمد کل شمسین (شمسالدین) و عبدالله کل شمسین با سکونت در محدوده این محله، هسته اولیه عبدامام را بنیان گذاشتهاند.
در گذشته، چاههای آب از جمله چاههای مناره، باباعلیشاه و عبدامام، از نشانههای طبیعی و جغرافیایی محدوده این محلهها بوده و در تفکیک آنها از یکدیگر نقش داشتهاند.
یکی از ویژگیهای قابل توجه عبدامام در گذشته، وجود باغی بزرگ و سرسبز در حد فاصل میان قبرستان و قدمگاه امیرالمؤمنین(ع)، محل کنونی کارخانه یخ چرومی و مسیر جاده ورودی برازجان بوده است. این باغ و زمینهای پیرامون آن، بنا بر اسناد موجود، در اداره ثبت فارس به نام افرادی با نامهای قنبرعلی ترک، تیمور ترک، ایاز ترک و خلج ترک به ثبت رسیده بود.
در روایتهای محلی آمده است که قنبرعلی ترک در دوره صفویه به عنوان مرزبان به گناوه آمده و در این منطقه سکونت اختیار کرده است. گفته میشود نوادگان او تا اواخر دوره قاجار در گناوه حضور داشتهاند و سپس از این شهر مهاجرت کردهاند.
بر اساس گفتههای بزرگان و سالخوردگان منطقه، این باغ در گذشته از پوشش گیاهی متنوعی برخوردار بوده و در آن درختان انجیر، انگور و نخلهای جوزی وجود داشته است. وجود چنین باغهایی در محدوده گناوه قدیم، تصویری از چشمانداز طبیعی و کشاورزی گناوه در دورههای گذشته به دست میدهد.
عبدامام بخشی از تاریخ شکلگیری گناوه را در خود جای داده است؛ تاریخی که در آن مهاجرت، استقرار خاندانها، باغداری، منابع آب و مسیرهای ارتباطی در شکلگیری و توسعه محله نقش داشتهاند.
مـال سـادات (مـال سـیـدل)
مال سادات که در میان قدیمیترهای گناوه با نام «مال سیدل» شناخته میشود، از محلههای قدیمی شهر است که در بخش شمالی محدوده بتون قرار دارد.
بر اساس روایتهای محلی، شکلگیری اولیه این محله با اسکان چند خانواده از سادات در محدودهای مرتفع و بر روی تپهای در شرق گنبد امامزاده سلیمان بن علی(ع) آغاز شده است. در اطراف این تپه، چند حلقه چاه آب شیرین وجود داشته که در تأمین آب مورد نیاز ساکنان نقش داشتهاند. این محدوده در گذشته با نام «چهگه» نیز شناخته میشده است.
با گذشت زمان، مهاجرت و سکونت خانوادههای بیشتری از روستاهای همجوار در این محدوده موجب گسترش تدریجی مال سادات شد. توسعه جمعیتی و کالبدی محله در سالهای بعد ادامه یافت و محدوده آن به تدریج به مناطق جدیدتر شهری پیوند خورد.
امروزه مال سادات در امتداد توسعه شهری گناوه، به محدوده حرم به حرم و آرامگاه سیدرضا متصل شده و در شمار مناطق پرجمعیت شهر قرار گرفته است.
مال سادات نمونهای از محلههایی است که هویت اولیه آن بر پایه سکونت خاندانهای سادات، و مهاجرت تدریجی ساکنان روستاهای پیرامون شکل گرفته و در روند توسعه گناوه، از یک سکونتگاه کوچک به بخشی از بافت گسترده شهری امروز تبدیل شده است.
نـوروزآبـاد
نوروزآباد از محلههای قدیمی گناوه است که در بخش جنوبشرقی سرخور و بازار قدیم گناوه شکل گرفته است. بر اساس روایتهای محلی، پیدایش این محله به فردی به نام حاج نوروز نسبت داده میشود که در گذشته از بوشهر به گناوه مهاجرت کرد و در منتهیالیه ضلع شرقی فلکه (میدان خمینی (ره) فعلی ساکن شد. در آن زمان، این محدوده به صورت گودالی پر از آب دریا یا «گرو» بوده است.
پس از استقرار حاج نوروز، به تدریج چند خانواده دیگر نیز در اطراف او سکونت اختیار کردند و هسته اولیه یک آبادی کوچک شکل گرفت. این آبادی به مرور توسعه یافت و به سبب ارتباط آن با نخستین ساکن خود، «نوروزآباد» نام گرفت.
در سالهای بعد، مهاجرت خانوادههایی از مناطق جنوبی استان بوشهر، بهویژه دشتی، و همچنین سکونت بومیانی از روستای بلوک حیات داود، لیراوی و رودحله گناوه، موجب رشد و گسترش چشمگیر نوروزآباد شد. با افزایش جمعیت و توسعه سکونتگاه، محدوده محله از یک آبادی کوچک فراتر رفت و بخش قابل توجهی از بافت شهری گناوه را دربرگرفت.
گسترش نوروزآباد در دورههای بعد تا حوالی منبع آب قدیم در کنار دره و از سمت جنوب تا محدوده دبیرستان کنونی دهخدا و مسجد حجت ادامه یافت و در ادامه، دامنه آن تا خیابان فعلی کوی بعثت نیز امتداد پیدا کرد.
بر اساس روایتهای موجود، محدوده تاریخی نوروزآباد را میتوان چنین مشخص کرد: از غرب به بازار و میدان مرکزی شهر، از شمال به جاده برازجان، از چهارراه توپ تا پارک معلم، از جنوب به کوی بعثت و از شرق به دره محدود میشده است.
نوروزآباد نمونهای از محلههایی است که شکلگیری و توسعه آنها با مهاجرت، سکونت تدریجی خانوادهها، منابع طبیعی آب و پیوند میان جمعیتهای مهاجر و بومی گره خورده است؛ محلهای که از یک آبادی کوچک در پیرامون یک گودال آب، به بخشی از بافت شهری گناوه تبدیل شده است.